Οικογένεια, παιδί και ελεύθερος χρόνος

Στις συζητήσεις των ενηλίκων για την καθημερινότητά τους και στις συζητήσεις των γονιών για την καθημερινότητα των παιδιών τους επανέρχεται συχνά το θέμα του περιορισμένου ελεύθερου χρόνου.
Τα παιδιά δεν εκφράζουν την αντίστοιχη ανησυχία τους με λόγια. Την εκφράζουν όταν απλώς «είναι αλλού» κατά τη διάρκεια του μαθήματος, είτε αυτό είναι στο σχολείο είτε σε εξωσχολικά μαθήματα. Βλέπουμε πολλές φορές τα παιδιά να γίνονται αδιάφορα ακόμα και για δραστηριότητες που τους αρέσουν, π.χ. αθλητικές ή καλλιτεχνικές. Είναι οικεία ή εικόνα παιδιών που μαζεύονται το βράδυ για να διαβάσουν τα μαθήματα με τη βοήθεια του γονιού και έχουμε την αίσθηση ότι δεν καταλαβαίνουν, δεν προσπαθούν, δεν σκέφτονται, με αποτέλεσμα η διαδικασία να κρατάει περισσότερο και να δημιουργείται ένα περιβάλλον εκνευρισμού, όπου το παιδί, ακόμα κι αν ολοκληρώσει τα μαθήματά του για την άλλη μέρα, στην ουσία δεν έχει μάθει και δεν έχει αναπτύξει μια σχέση ευχαρίστησης με τη γνώση και τα βιβλία.

Ο τρόπος που ορίζεται, γίνεται αντιληπτός και αξιοποιείται ο ελεύθερος χρόνος των παιδιών είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την κατανόηση και τη διαχείρισή του από τους μεγάλους (τους γονείς, τον περίγυρο, τους δασκάλους κ.λπ.). Στην καθημερινότητα των περισσοτέρων οι δραστηριότητες που νοούνται ως δουλειά ή υποχρεώσεις δεν τελειώνουν παρά μόνο όταν η κούραση δεν επιτρέπει να συνεχίσουμε. Έτσι, αναγκαζόμαστε να ορίζουμε ως ελεύθερο τον χρόνο εκείνο που δεν κάνουμε απολύτως τίποτα. Συνήθως, βλέπουμε λίγη τηλεόραση, λέμε τα νέα της ημέρας και σχεδιάζουμε τις υποχρεώσεις της επόμενης. Σπανιότερα, μπορεί να δούμε κάποιους φίλους. Σε κάθε περίπτωση η εξάντληση μάς οδηγεί να περνάμε αυτές τις ώρες  με τον πιο χαλαρό και τελικά παθητικό τρόπο. Αντίστοιχα, τα παιδιά έχουν ένα πρόγραμμα που δεν περιορίζεται στις πρωινές ώρες, αλλά αντίθετα εκτείνεται μέχρι το βράδυ, με αποτέλεσμα ο ελεύθερος χρόνος που απομένει να αρκεί οριακά για τη σωματική ανάπαυσή τους.

Ως εργαζόμενοι και εργαζόμενες μέσα ή έξω από το σπίτι σε μια σκληρή εποχή και σε μια κουραστική πόλη δυσκολευόμαστε να διατηρήσουμε κάποιο χρόνο για τον εαυτό μας και για την μεταξύ μας επαφή. Εξίσου δυσκολευόμαστε να υπερασπιστούμε το χρόνο τον παιδιών για ξεκούραση και παιχνίδι. Θα  ήταν άδικο φυσικά να υποστηρίξουμε ότι ζευγάρια και οικογένειες που εργάζονται σκληρά δεν έχουν ζεστές σχέσεις και βαθιά συναισθήματα. Αντιθέτως. Ωστόσο, για να βιώσουμε μια σχέση χρειάζεται χρόνος. Χρόνος για ξεκούραση ώστε μετά την κουβέντα για τα νέα της ημέρας να ακολουθήσει μια πιο σοβαρή συζήτηση για θέματα που είναι σημαντικά για το ζευγάρι και την οικογένεια, να βρεθεί ο χρόνος για να γίνουν αστεία και τα μέλη της οικογένειας να νιώσουν ότι μαζί διασκεδάζουν, να αναπτυχθεί ρομαντική διάθεση στο ζευγάρι, για να νιώσει το παιδί ότι έχει το χρόνο να κάνει τις σημαντικές ερωτήσεις του για τη ζωή. Συνήθως, ο χρόνος που έχουμε για τα παραπάνω δεν είναι αρκετός.
•    Οι μεγάλοι έχουμε πολλές επαγγελματικές και οικιακές υποχρεώσεις, με αποτέλεσμα να τελειώνουμε συνήθως αργά το βράδυ. Πολλές φορές, όταν αποφασίζουμε ή τυχαίνει να κάνουμε μη παραγωγικές δραστηριότητες σε «εργάσιμο» χρόνο νιώθουμε κι εμείς ενοχές, πιστεύοντας ότι «χάνουμε» πολύτιμο χρόνο. Άλλωστε, πάντοτε υπάρχουν δεκάδες εκκρεμότητες που «κανονικά» θα έπρεπε να καλύπτουμε εκείνη την ώρα αντί να «καθόμαστε».
•    Κάποιες φορές νιώθουμε τόσο κουρασμένοι που δεν έχουμε την απαιτούμενη ενέργεια να παίξουμε, να διαβάσουμε ή να αθληθούμε με τα παιδιά. Πιστεύουμε ότι κάποιος επαγγελματίας θα το κάνει με περισσότερη γνώση και όρεξη.
•    Το αβέβαιο εργασιακό μέλλον και ο μεγάλος ανταγωνισμός δημιουργούν δικαιολογημένα την αγωνία για τον καλύτερο εφοδιασμό των παιδιών με προσόντα και δεξιότητες.
•    Η σύγχρονη ζωή στις πόλεις δυσκολεύει το παιχνίδι στο δρόμο, αλλά και την τακτική συνεύρεση των παιδιών εκτός σχολικού περιβάλλοντος ώστε να παίξουν και να αναπτύξουν στενή φιλία.

Πέρα όμως από τις γενικές κοινωνικές συνθήκες που συμπιέζουν τον ελεύθερο χρόνο μικρών και μεγάλων, υπάρχουν και θέματα που αφορούν ξεχωριστά κάθε οικογένεια. Θέματα τα οποία μπορεί να εμπλέκονται στην εμπειρία που έχει τελικά ένα παιδί: στο αν νιώθει κουρασμένο ή ξεκούραστο, ικανοποιημένο ή όχι, αν έχει κέφι για δραστηριότητες, αν είναι εξωστρεφές με τους συνομηλίκους του, αν νιώθει ευχάριστα στο σπίτι, αν νιώθει ευχάριστα στο σχολείο κ.λπ. Επειδή οι παράγοντες αυτοί σχετίζονται σχεδόν με κάθε έκφραση της οικογενειακής ζωής και της ζωής του ζευγαριού, δεν είναι δυνατό να αναπτυχθούν εδώ εξαντλητικά. Μια συνοπτική αναφορά, όμως, δείχνει ότι η συνολική ατμόσφαιρα του σπιτιού είναι τελικά εκείνη που επιτρέπει στο παιδί να χαλαρώσει και να ασχοληθεί με την εξωοικογενειακή ζωή.
Παρότι συχνά στη σχετική αρθογραφία προβάλλεται μια εικόνα της ιδανικής ήρεμης κι ευτυχισμένης οικογένειας και κάθε άλλη περίπτωση παρουσιάζεται σαν πηγή προβλημάτων που πληγώνει και καταστρέφει τα παιδιά, η αλήθεια είναι ότι αν αυτό συνέβαινε πραγματικά θα ήμασταν όλοι και όλες ψυχικά «κατεστραμμένοι», καθώς οικογένεια χωρίς δυσκολίες δεν υπάρχει ούτε και υπήρξε ποτέ. Οι συγκρούσεις, οι λύπες και οι προκλήσεις της ζωής είναι και αυτές μαθήματα για τα παιδιά. Τα εξοικειώνουν με τις δυσκολίες της πραγματικότητας με ουσιαστικότερο τρόπο από ότι, για παράδειγμα, η προτροπή των γονιών να διαβάσουν.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι οι δυσκολίες στις σχέσεις των μελών της οικογένειας, τα προβλήματα που μπορεί να προκύψουν από εξωτερικούς παράγοντες, καθώς και οι ρόλοι που αναλαμβάνουν τα παιδιά στην οικογένεια δημιουργούν συναισθήματα, τα οποία καθρεφτίζονται τόσο στην επίδοση των παιδιών όσο και στον τρόπο με τον οποίο περνάνε τον ελεύθερο χρόνο τους. Για παράδειγμα:
•    Όταν υπάρχει απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου το παιδί μπορεί να χρειάζεται χρόνο να είναι με την οικογένεια και να νιώθει ότι συμμετέχει στο οικογενειακό πένθος, ενώ οι γονείς είναι πιθανό να θέλουν να γεμίσουν το χρόνο του ώστε να ξεχαστεί. Μπορεί ακόμα για ένα χρονικό διάστημα το παιδί να είναι θλιμμένο ή θυμωμένο και παρότι μπορεί να παραμένει συνεπές στις σχολικές του υποχρεώσεις να δυσκολεύεται με το παιχνίδι ή τις εξωσχολικές δραστηριότητες.
•    Όταν στην οικογένεια υπάρχει πολύ μεγάλη ένταση ή και βία ή όταν προετοιμάζεται ένας χωρισμός των γονιών, τα παιδιά μπορεί να είναι πολύ ανήσυχα για να παίξουν και γενικά να κάνουν δημιουργικά πράγματα. Μπορεί επίσης να  προσπαθούν να μην απασχολούν πολύ τους γονείς, που ήδη δυσκολεύονται, με αποτέλεσμα να αποσύρονται σε μοναχικές δραστηριότητες ή ακόμη να προτιμούν να βρίσκονται περισσότερες ώρες εκτός σπιτιού.
•    Όταν η οικογένεια αντιμετωπίζει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα (υγείας, οικονομικό, επαγγελματικό κ.λπ.) το παιδί μπορεί να νιώθει ότι πρέπει να είναι τέλειο, με αποτέλεσμα να είναι υπερβολικά μελετηρό, υπερβολικά ήσυχο και υπερβολικά σωστό. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και στην περίπτωση που στο παιδί ανατίθεται ο ρόλος του βοηθού του γονιού (π.χ. «είναι το πιο υπεύθυνο παιδί, ποτέ δεν ανησύχησα, γι’ αυτό το αγαπάω τόσο» κ.λπ.)

Γιατί όμως είναι τόσο σημαντικό τα παιδιά να παίζουν; Στην ηλικία του δημοτικού συμβαίνουν τα παρακάτω:

•    Αναπτύσσονται γνωστικές ικανότητες που καθιστούν αυτή την ηλικία σημαντική για τη μάθηση.
•    Σε συναισθηματικό επίπεδο τα παιδιά αναπτύσσουν συνειδητά και ειλικρινή αισθήματα, θετικά και αρνητικά, τόσο για τα μέλη της οικογένειας όσο και για τους συνομηλίκους. Δημιουργούνται οι πρώτες φιλίες.
•    Η ηλικία αυτή είναι σημαντική για την κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Ανήκουν σε ομάδες και στις πρώτες παρέες, αποκτούν ρόλο, γίνονται αποδεκτά και αποδέχονται τους άλλους, αλληλοβοηθιούνται, μαθαίνουν και αποδέχονται τους κανόνες.
•    Φυσικά, στόχος αυτής της ηλικίας είναι η εγκαθίδρυση μιας καλής υγείας σε μια εποχή που πολλά παιδιά στον Δυτικό κόσμο εμφανίζουν νοσήματα που οφείλονται στην καθιστική ζωή, στην κακή διατροφή και στο άγχος.

Καθώς η ικανότητα για μάθηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους υπόλοιπους παράγοντες που αναφέρθηκαν, σκοπός είναι μικροί και μεγάλοι να βρούμε ισορροπίες που θα μας επιτρέπουν να έχουμε καλή σωματική και πνευματική υγεία, επαρκή απόδοση στις σχολικές και επαγγελματικές δραστηριότητες, καλή κοινωνική ένταξη και θερμές σχέσεις με τους άλλους. Η ψυχαγωγία, το παιχνίδι και η χαλαρή συντροφιά με συνομηλίκους βοηθούν μικρούς και μεγάλους να έχουν καλύτερη ποιότητα ζωής.